تور راهنمای ایاصوفیه با ورود بدون معطلی در صف بلیت

همه‌چیز درباره ایاصوفیه

ایاصوفیه یکی از پربازدیدترین جاذبه‌های استانبول است! این بنا با معماری باشکوه، تاریخ و حال‌وهوای خود شما را شگفت‌زده خواهد کرد. هنگام کشف ایاصوفیه، تاریخ مسیحیت و اسلام را در کنار هم احساس خواهید کرد!

تاریخچه ایاصوفیه

نخستین ایاصوفیه به‌صورت یک بازیلیکا با سقف چوبی، دیوارهای سنگی و سه شبستان، بر ویرانه‌های معبد آرتمیس و در راستای شمالی-جنوبی ساخته شد؛ این ساخت‌وساز تحت تأثیر معماران و دانشمندان بیزانسی بود که از فرهنگ‌های شرقی بازدید کرده بودند. بر اساس یک دست‌نوشته بیزانسی از قرن نهم، نام معمار نخستین ایاصوفیه افراتاس بوده است. اگرچه امروزه هیچ اثری از این معبد باقی نمانده، اما گمان می‌رود مُهرهای Megale Ekklesia در انبار موزه ایاصوفیه متعلق به همین معبد نخستین باشند.

سقف ایاصوفیه در جریان شورشی در سال 381 سوخت. بعدتر، در پی شورش سال 404، به‌طور کامل در آتش سوخت. به دستور تئودوسیوس دوم، ساخت دومین ایاصوفیه در سال 408 آغاز شد و کلیسا در سال 415 گشایش یافت. این کلیسای دوم در شورش نیکا در سال 532 ویران شد.

پس از این شورش، ایاصوفیه برای سومین و آخرین بار ساخته شد. این سازه که از زمان ساخت تاکنون پابرجا مانده، همان سازه سوم است. روند ساخت در سال 532 آغاز شد و کلیسا در سال 537 افتتاح شد. طبق منابع، در روز افتتاح ایاصوفیه، امپراتور ژوستینیان وارد معبد شد و با اشاره به معبد سلیمان در اورشلیم گفت: «ای سلیمان! من از تو پیشی گرفتم!»

دوره روم و بیزانس

ایاصوفیه نماد امپراتوری بیزانس بود؛ زمانی که استانبول (قسطنطنیه) پایتخت آن به‌شمار می‌رفت. شکل کنونی این بنای باشکوه به فرمان امپراتور ژوستینیان اول، به‌عنوان بزرگ‌ترین کلیسای جامع جهان، بازسازی شد. این کلیسا در قرن ششم تکمیل شد، هرچند دیدن روز افتتاح آن همچون رؤیا بود. امروزه نیز همچنان به‌خاطر موزاییک‌های بیزانسی‌اش شناخته می‌شود.

ادراک از هر چیز مهم‌تر است و ساختار گنبد برای بازدیدکنندگان چنان جلوه‌ای الهی داشت که گویی از آسمان آویخته شده است. پنجره‌ها بسیار نزدیک به هم قرار گرفته‌اند و با موزاییک‌های طلایی آراسته شده‌اند. هنگامی که نور از پنجره‌ها وارد می‌شود و به موزاییک‌های طلایی می‌تابد، تصویری معنوی از آسمان پدید می‌آورد.

برای چند دهه، ایاصوفیه تحت کنترل کاتولیک‌ها بود تا اینکه بیزانسی‌ها در قرن سیزدهم شهر را بازپس گرفتند.

دوره عثمانی

این بنا بازتاب‌دهنده هر تغییر دینی در طول قرن‌ها به‌دست امپراتورانی است که بر این سرزمین‌ها حکومت کردند. در 1453، با فتح عثمانی، ایاصوفیه به مسجد تبدیل شد و چلچراغی بزرگ، مناره و محرابی که جهت مکه را نشان می‌دهد به آن افزوده شد. دو مناره یکسان در سمت غربی احتمالاً به سفارش سلیم دوم یا مراد سوم ساخته شدند و توسط معمار نامدار دربار عثمانی، سنان، در دهه 1500 ساخته شدند.

دوران جمهوری ترکیه

در سال 1934، رئیس‌جمهور جمهوری ترکیه، مصطفی کمال آتاتورک این بنا را سکولار کرد و در سال 1935 ساختمان به موزه‌ای برای بازدیدکنندگان تبدیل شد. امروزه این بنا به‌عنوان خانه‌ای برای عبادت، به استانبولی‌ها و بازدیدکنندگان از سراسر جهان خدمت می‌کند.

چه کسی ایاصوفیه را به مسجد تبدیل کرد؟

آخرین آیین ارتدوکس در ایاصوفیه در 28 مه 1453 برای تشویق ارتش بیزانس برگزار شد. رجال دولتی و مردم، از جمله امپراتور، در این مراسم شرکت کردند. یک روز بعد، فاتح سلطان محمد که بعدازظهر وارد شهر شده بود، به ایاصوفیه آمد، از اسب خود پیاده شد و برای مدتی وارد ایاصوفیه شد. فاتح سلطان محمد دستور تبدیل ایاصوفیه به مسجد را صادر کرد.

در دوره عثمانی، در قرن‌های 16 و 17، محراب‌ها، منبر و جایگاه خطابه به ایاصوفیه افزوده شدند. مهم‌ترین تغییر در نمای بیرونی مسجد، افزودن چهار مناره بود. کارهای مرمتی که توسط فاتح سلطان محمد در ایاصوفیه در دوره عثمانی آغاز شده بود، توسط سلاطین بعدی ادامه یافت. مهم‌ترین تعمیرات ایاصوفیه بین سال‌های 1847 تا 1849 به دستور سلطان عبدالمجید توسط برادران سوئیسی Fossati انجام شد. یکی از مهم‌ترین افزوده‌های عثمانی به این بنا، کتابخانه‌ای بود که سلطان محمود اول در سال 1739 میان دو ستون در بخش جنوبی ساختمان ساخت.

ایاصوفیه تا سال 1934 به‌عنوان مسجد در استانبول خدمت می‌کرد. در 9 سپتامبر 1934، روزنامه رسمی دولت، روزنامه Cumhuriyet، اعلام کرد که ایاصوفیه به موزه تبدیل خواهد شد. در 21 نوامبر 1934 تعیین شد که هزینه ورودی 10 قروش باشد و این تصمیم در 24 نوامبر 1934 توسط هیئت دولت نهایی شد. در سال 1985، ایاصوفیه در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت. در سال 2020، بار دیگر به مسجد تبدیل شد و اکنون برای عبادت باز است.

حقایقی درباره ایاصوفیه

• در زبان یونانی، Sophia به معنای خرد است. در انگلیسی، ایاصوفیه همچنین کلیسای خرد مقدس نامیده می‌شود.

• با اینکه دو کلیسای دیگر نیز به‌عنوان خرد مقدس شناخته می‌شدند، تنها ایاصوفیه امروز باقی مانده و ویران نشده است.

• هنگام تبدیل شدن به مسجد، محراب کلیسا، ناقوس‌ها، ظروف قربانی و ایکونوستاس همگی با پرده پوشانده شدند.

• ایاصوفیه توسط یک ریاضی‌دان، یک دانشمند و یک فیزیک‌دان طراحی شد.

• گنبد ایاصوفیه بسیار عظیم است؛ در جهان فقط Pantheon در رم گنبدی اندکی بزرگ‌تر از گنبد ایاصوفیه دارد.

• در سال 1935، نخستین رئیس‌جمهور ترکیه، مصطفی کمال آتاتورک، دستور داد ایاصوفیه به موزه تبدیل شود.

• ایاصوفیه الهام‌بخش دیگر مساجد استانبول نیز بوده است. یکی از آن‌ها مسجد آبی است.

• ایاصوفیه در بخشی که نمازگزاران می‌نشینند 40 پنجره دارد و به‌عنوان مکانی مشهور برای بازتاب نور رازآلود شناخته می‌شود.

• ایاصوفیه به‌مدت 1000 سال به‌عنوان مکانی مهم برای کلیسای ارتدوکس شرقی پذیرفته شده بود.

• ایاصوفیه هم تأثیرات مسیحی و اسلامی دارد و هم ویژگی‌های یک موزه را.

• زمانی که ایاصوفیه کلیسا بود، یک ایکونوستاس نقره‌ای 50 فوتی در داخل آن تزئین شده بود.

• ساخت گنبد ایاصوفیه بسیار دشوار بود. به‌دلیل وزن آن، دیوارها شروع به متمایل شدن به بیرون کردند و دیوارهای پشتیبان برای تقویت گنبد ساخته شدند.

• هنگامی که ایاصوفیه توسط سلطان محمد دوم به مسجد تبدیل شد، بسیاری از موزاییک‌ها و فرسکوهای مسیحی با گچ پوشانده شدند تا عناصر اسلامی برجسته شوند.

• ایاصوفیه آن‌قدر بزرگ و عظیم است که از کیلومترها دورتر نیز دیده می‌شود.

• گلوله‌های سنگی توپ که توسط محمد فاتح استفاده می‌شدند، در ورودی ایاصوفیه قابل مشاهده‌اند.

• به‌دلیل اهمیت تاریخی و مسائل معماری، ایاصوفیه بر روی گسل‌ها ساخته شده است. یک زلزله می‌تواند این سازه را فرو بریزد. این بنا نیاز به تعمیر و مقاوم‌سازی دارد.

معماری ایاصوفیه

ایاصوفیه با ساختار عظیم خود، هماهنگی معماری بیزانسی، موزاییک‌های مسیحی و عناصر اسلامی را به نمایش می‌گذارد. با تمام جزئیات و شکوهش، سازندگان ایاصوفیه میراثی بزرگ و رازآلود برای جهان به‌جا گذاشته‌اند.

این بنا ممکن است تقریباً مربع به نظر برسد، اما نیم‌گنبدهای بزرگ در شرق و غرب اثر سقف را امتداد می‌دهند و آن را مستطیلی جلوه می‌دهند. سه راهرو وجود دارد که با ستون‌ها از هم جدا شده‌اند، با گالری‌هایی در بالا و پایه‌های بزرگ مرمری در دو انتها که برای نگه‌داشتن گنبد بالا می‌روند. گنبد و سرستون‌ها از برجسته‌ترین بخش‌های بنا هستند.

گنبد بسیار عظیم است، گویی از آسمان آویخته شده است. پنجره‌های پایین گنبد با فاصله‌ای کم از هم قرار گرفته‌اند و از نظر بصری القا می‌کنند که پایه گنبد ناچیز است و به‌سختی با خود بنا تماس دارد. پنجره‌ها بسیار باریک هستند و باعث می‌شوند نور خورشید به موزاییک‌های طلایی بتابد و فضایی الهام‌بخش و الهی در بازیلیکا ایجاد کند.

سرستون‌ها نیز دیدنی هستند، زیرا معماری ایاصوفیه را منحصربه‌فرد می‌کنند. این سرستون برگرفته از نظم کلاسیک ایونیک از طریق تغییرات سرستون مرکب رومی و نوآوری بیزانسی است. برای مثال، سرستون سبدی نمونه‌ای مهم از هنر دست است. جزئیات تزئینی، شکوه فن حجاری را نشان می‌دهند. سنگ به‌صورت عمیق سوراخ‌کاری شده و در پشت تزئینات گیاهی سایه ایجاد می‌کند.

علاوه بر این، فنون شگفت‌انگیز حجاری را می‌توان در دیگر بخش‌های بنا نیز دید. همچنین این پرسش را ایجاد می‌کند که چگونه این جزئیات ظریف تزئینی سال‌ها بدون آسیب باقی مانده‌اند. بدون شک، بازسازی‌ها و تعمیرات برای زنده نگه داشتن بنا همچنان ادامه دارند.

موزاییک‌های ایاصوفیه

مورخان هنر، موزاییک‌های زیبای این بنا را منبع اصلی شناخت وضعیت هنر موزاییک در دوره‌ای کوتاه پس از پایان مناقشه شمایل‌شکنی در قرن‌های 8 و 9 می‌دانند. متأسفانه، به‌دلیل ویرانی ناشی از آنچه شمایل‌شکنی نامیده می‌شود، قدیمی‌ترین موزاییک‌ها ناشناخته مانده‌اند. با برقراری دوباره ارتدوکسی، موزاییک‌ها دوباره دیده شدند و آغاز حضور چهره‌های شناخته‌شده بر بنا را رقم زدند و در دوران Basil I و Constantine VII ادامه یافتند.

بسیاری از موزاییک‌های زیبا در جریان جنگ صلیبی چهارم در سال 1204 برداشته شدند یا به ونیز منتقل شدند. در سال 1453، پس از تسلط عثمانی بر استانبول (قسطنطنیه) و تبدیل کلیسا به مسجد، موزاییک‌ها بار دیگر پوشانده و گچ‌اندود شدند تا چهره‌های مسیحی و ارتدوکس پنهان شوند؛ عناصر اسلامی و اجزای معماری جایگزین شدند. موزاییک‌ها در جریان مرمت توسط برادران Fosatti آشکار شدند و آن‌ها برای ثبت، نسخه‌هایی از موزاییک‌ها تهیه کردند. اما این موزاییک‌ها تا سال 1931 همچنان پوشیده ماندند، تا زمانی که برنامه مرمت و بازیابی به رهبری Thomas Whittemore آغاز شد.

مشهورترین موزاییک، موزاییک درِ امپراتوری در ایاصوفیه است. این در فقط به امپراتوران تعلق داشت و زمانی باشکوه‌ترین ورودی کلیسا بود. موزاییک‌ها امپراتور Leo VI را با هاله‌ای بر فراز سرش نشان می‌دهند که در حال ادای احترام - proskynesis - به مسیح است که بر تختی جواهرنشان نشسته است. مسیح با دست راست خود امپراتور را برکت می‌دهد و در دست چپش کتابی دارد که بر آن نوشته شده است: «صلح با شما باد. من نور جهان هستم». در دو سوی مسیح، چهره‌هایی در مدالیون‌ها دیده می‌شوند. یکی از آن‌ها مادرش مریم و دیگری فرشته مقرب Gabriel است. این تصویر برای نشان دادن قدرت جاودانه امپراتور و رعایای او که به‌وسیله مسیح برکت یافته‌اند، در نظر گرفته شده است.

داخل ایاصوفیه چه چیزهایی وجود دارد؟

در ایاصوفیه از گنبد بالایی گرفته تا کف‌ها و دیوارها، چیزهای زیادی برای دیدن وجود دارد. در داخل ایاصوفیه ستون‌ها، درها، مرمرها و آثار گوناگون دیگری از تمدن‌های پیشین وجود دارد که قدمت برخی از آن‌ها به قرن پنجم پیش از میلاد می‌رسد.

موزاییک‌ها شگفت‌انگیز هستند و بنا آن‌قدر عظیم است که باعث می‌شود احساس کوچکی کنید. درِ چوبی عظیم همان درِ امپراتوری است که همان‌طور که بالاتر گفته شد، فقط امپراتور و خانواده‌اش می‌توانستند از آن وارد بازیلیکا شوند. همچنین شایعه شده که این در از چوب کشتی نوح ساخته شده است.

موزاییک‌ها بازنمایی‌های فوق‌العاده‌ای از دوره بیزانس هستند. پس از تبدیل به مسجد، موزاییک‌ها پوشانده و گچ‌اندود شدند. به لطف همین پوشش، موزاییک‌ها حتی امروز نیز با جزئیات طلایی در وضعیت بسیار خوبی قرار دارند. یکی از موزاییک‌های مشهور، امپراتور Leo VI را نشان می‌دهد که در برابر مسیح زانو زده است و دیگری مریم مقدس را با نوزاد عیسی بر دامانش. همچنین 4 موزاییک سرافیم (فرشتگان نگهبان خدا با 6 بال) بر روی 4 pendentive که گنبد را حمل می‌کنند، وجود دارد.

در گالری بالایی، یک درِ مرمری نیز برای ورود و خروج به اتاق جلسات وجود دارد. در طبقه بالا، کتابخانه‌ای به دستور سلطان Mahmut I ساخته شده است. این اتاقی مستطیلی است که نیمی از دیوارهای آن با مرمر تزئین شده و نیم دیگر با کاشی‌های Iznik پوشیده شده است. بر دیوار شرقی، بهترین نمونه «Osmanlı tuğrası» (امضای خوشنویسانه عثمانی برای سلاطین) متعلق به سلطان Mahmut I آویخته شده است.

مقبره‌های سلاطین عثمانی و خانواده‌هایشان را نیز می‌توان در بخش موزه‌ای ایاصوفیه دید. از آنجا که ایاصوفیه میزبان سه دین متفاوت بوده است، یعنی ابتدا باورهای دینی بت‌پرستانه، سپس مسیحیت ارتدوکس و در نهایت اسلام؛ ایاصوفیه جایگاهی منحصربه‌فرد در تاریخ ایمان بشریت دارد.

شایعات دیگری نیز وجود دارند که ایاصوفیه را حتی رازآلودتر می‌کنند. افسانه می‌گوید تونل‌های زیرزمینی، ایاصوفیه را به جزایر Princes’ Islands متصل می‌کنند. هیچ‌کس نمی‌داند این موضوع تا چه اندازه حقیقت دارد، اما کشف این و موارد بیشتر در ایاصوفیه بر عهده شماست.

ایاصوفیه کوچک چیست؟

ایاصوفیه کوچک کلیسایی است که در نزدیکی مسجد آبی قرار دارد و از نظر جزئیات معماری شباهت‌هایی با ایاصوفیه بزرگ دارد، زیرا در دوره بیزانس و به‌دست امپراتور بیزانسی ژوستینیان ساخته شده است.

نام آن پس از حاکمیت عثمانی و زمانی که به مسجد تبدیل شد، بر آن گذاشته شد. سبک تزئینات عثمانی مهم‌ترین عاملی بود که طراحی داخلی آن را تغییر داد. دیگر خبری از چهره‌های بیزانسی یا موزاییک‌های طلایی در گنبد نیست، اما برخی عناصر زیبای قرن ششم در بخش‌هایی از مسجد باقی مانده‌اند؛ مانند سرستون بیزانسی یا نقشه نامنظم هشت‌ضلعی کف. با این حال، مطمئناً از ترکیب یک کلیسا/مسجد عثمانی-بیزانسی در ایاصوفیه کوچک لذت خواهید برد.