تور راهنمای Hagia Sophia با ورود بدون انتظار در صف بلیت

همه‌چیز درباره ایاصوفیه

ایاصوفیه یکی از پربازدیدترین جاذبه‌های استانبول است! این بنا با معماری باشکوه، تاریخ غنی و فضای منحصربه‌فرد خود شما را شگفت‌زده خواهد کرد. هنگام بازدید از ایاصوفیه، می‌توانید تاریخ مسیحیت و اسلام را در کنار یکدیگر احساس کنید!

تاریخچه ایاصوفیه

نخستین ایاصوفیه به‌صورت یک باسیلیکا با سقف چوبی، دیوارهای سنگی و سه راهرو ساخته شد. این بنا در جهت شمال–جنوب و بر روی ویرانه‌های معبد آرتمیس و تحت تأثیر معماران و دانشمندان بیزانسی که از فرهنگ‌های شرقی بازدید کرده بودند ساخته شد. بر اساس یک دست‌نوشته بیزانسی متعلق به قرن نهم، معمار نخستین ایاصوفیه فردی به نام افراتاس بوده است. اگرچه امروزه اثری از این معبد باقی نمانده است، اما مُهرهای «Megale Ekklesia» که در انبار موزه ایاصوفیه نگهداری می‌شوند، احتمالاً متعلق به همین بنای نخستین هستند.

سقف ایاصوفیه در جریان شورشی در سال 381 میلادی سوخت. بعدها نیز در سال 404 به‌دلیل شورش دیگری کاملاً در آتش نابود شد. به دستور تئودوسیوس دوم، ساخت دومین ایاصوفیه در سال 408 آغاز شد و این کلیسا در سال 415 افتتاح گردید. این کلیسای دوم در جریان شورش نیکا در سال 532 تخریب شد.

پس از این شورش، ایاصوفیه برای سومین و آخرین بار ساخته شد. بنایی که امروز باقی مانده است همان سومین سازه است. ساخت آن در سال 532 آغاز شد و در سال 537 به‌عنوان کلیسا افتتاح گردید. طبق منابع تاریخی، در روز افتتاح ایاصوفیه، امپراتور ژوستینیان وارد معبد شد و با اشاره به معبد سلیمان در اورشلیم گفت: «ای سلیمان! من از تو پیشی گرفتم!»

دوره روم و بیزانس

ایاصوفیه نماد امپراتوری بیزانس بود؛ زمانی که استانبول (قسطنطنیه) پایتخت آن به شمار می‌رفت. شکل کنونی این بنای باشکوه به دستور امپراتور ژوستینیان اول ساخته شد و در زمان خود بزرگ‌ترین کلیسای جامع جهان بود. ساخت این کلیسا در قرن ششم به پایان رسید و امروزه نیز به‌خاطر موزاییک‌های بیزانسی‌اش شهرت دارد.

برداشت و ادراک بازدیدکنندگان در این بنا بسیار مهم است. ساختار گنبد به گونه‌ای طراحی شده که حس معلق بودن در آسمان را القا می‌کند. پنجره‌ها بسیار نزدیک به هم قرار دارند و با موزاییک‌های طلایی تزئین شده‌اند. وقتی نور از پنجره‌ها وارد شده و بر موزاییک‌های طلایی می‌تابد، فضایی روحانی و الهام‌بخش ایجاد می‌کند.

برای چند دهه، ایاصوفیه تحت کنترل کاتولیک‌ها بود تا اینکه در قرن سیزدهم بیزانسی‌ها دوباره شهر را پس گرفتند.

دوره عثمانی

این بنا در طول قرن‌ها بازتابی از تغییرات مذهبی در سرزمین‌هایی است که توسط امپراتوران مختلف اداره می‌شدند. در سال 1453 و پس از فتح عثمانی، ایاصوفیه به مسجد تبدیل شد و عناصری مانند چلچراغ بزرگ، مناره‌ها و محراب که جهت مکه را نشان می‌دهد به آن افزوده شد. دو مناره یکسان در سمت غربی احتمالاً به دستور سلیم دوم یا مراد سوم ساخته شدند و در دهه 1500 توسط معمار مشهور امپراتوری عثمانی، سنان بنا گردیدند.

دوره جمهوری ترکیه

در سال 1934، مصطفی کمال آتاتورک، رئیس‌جمهور جمهوری ترکیه این بنا را سکولار اعلام کرد و در سال 1935 ایاصوفیه به موزه تبدیل شد. امروزه این بنا به‌عنوان مکانی برای عبادت، پذیرای مردم استانبول و بازدیدکنندگانی از سراسر جهان است.

چه کسی ایاصوفیه را به مسجد تبدیل کرد؟

آخرین آیین ارتدوکس در ایاصوفیه در 28 مه 1453 برگزار شد تا روحیه ارتش بیزانس تقویت شود. دولتمردان و مردم، از جمله امپراتور، در این مراسم حضور داشتند. یک روز بعد، فاتح سلطان محمد که در بعدازظهر وارد شهر شده بود، به ایاصوفیه آمد، از اسب خود پیاده شد و مدتی وارد بنا شد. فاتح سلطان محمد دستور تبدیل ایاصوفیه به مسجد را صادر کرد.

در دوره عثمانی و در قرن‌های شانزدهم و هفدهم، محراب، منبر و جایگاه خطابه به ایاصوفیه افزوده شدند. مهم‌ترین تغییر در نمای بیرونی مسجد افزودن چهار مناره بود. مرمت‌هایی که در دوره عثمانی به دستور فاتح سلطان محمد آغاز شد، توسط سلاطین بعدی ادامه یافت. مهم‌ترین مرمت‌ها در سال‌های 1847 تا 1849 به دستور سلطان عبدالمجید و توسط برادران فوساتی انجام شد. یکی از مهم‌ترین افزوده‌های عثمانی به بنا، کتابخانه‌ای بود که سلطان محمود اول در سال 1739 در میان دو ستون در بخش جنوبی ساختمان ساخت.

ایاصوفیه تا سال 1934 به‌عنوان مسجد مورد استفاده قرار می‌گرفت. در 9 سپتامبر 1934، روزنامه رسمی دولت یعنی روزنامه Cumhuriyet اعلام کرد که ایاصوفیه به موزه تبدیل خواهد شد. در 21 نوامبر 1934 بهای ورودی 10 قروش تعیین شد و تصمیم در 24 نوامبر 1934 توسط هیئت دولت نهایی گردید. در سال 1985، ایاصوفیه در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت. در سال 2020 دوباره به مسجد تبدیل شد و اکنون برای نماز باز است.

حقایقی درباره ایاصوفیه

• در زبان یونانی، Sophia به معنای «خرد» است. در انگلیسی، ایاصوفیه همچنین با نام کلیسای حکمت مقدس شناخته می‌شود.

• با اینکه دو کلیسای دیگر نیز با عنوان حکمت مقدس شناخته می‌شدند، تنها ایاصوفیه تا امروز باقی مانده است.

• هنگام تبدیل به مسجد، محراب کلیسا، ناقوس‌ها، ظروف آیینی و ایکونوستاسیس با پرده پوشانده شدند.

• ایاصوفیه توسط یک ریاضی‌دان، یک دانشمند و یک فیزیک‌دان طراحی شد.

• گنبد ایاصوفیه بسیار بزرگ است؛ در جهان تنها گنبد پانتئون در رم کمی بزرگ‌تر از آن است.

• در سال 1935، مصطفی کمال آتاتورک، نخستین رئیس‌جمهور ترکیه، دستور تبدیل ایاصوفیه به موزه را صادر کرد.

• ایاصوفیه الهام‌بخش بسیاری از مساجد استانبول بوده است، از جمله مسجد آبی.

• ایاصوفیه در بخش محل عبادت 40 پنجره دارد که به انعکاس نور اسرارآمیز مشهور است.

• ایاصوفیه برای حدود 1000 سال یکی از مهم‌ترین مراکز کلیسای ارتدوکس شرقی بود.

• این بنا دارای تأثیرات مسیحی و اسلامی است.

• زمانی که ایاصوفیه کلیسا بود، یک ایکونوستاسیس نقره‌ای 50 فوتی در داخل آن قرار داشت.

• ساخت گنبد ایاصوفیه بسیار دشوار بود؛ به‌دلیل وزن زیاد، دیوارها به بیرون متمایل شدند و برای تقویت آن‌ها دیوارهای پشتیبان ساخته شد.

• زمانی که ایاصوفیه توسط سلطان محمد دوم به مسجد تبدیل شد، بسیاری از موزاییک‌ها و نقاشی‌های مسیحی با گچ پوشانده شدند تا عناصر اسلامی برجسته شوند.

• ایاصوفیه آن‌قدر بزرگ است که از فاصله چندین کیلومتری نیز دیده می‌شود.

• گلوله‌های سنگی توپ که توسط محمد فاتح استفاده شده بودند، در ورودی ایاصوفیه دیده می‌شوند.

• به‌دلیل اهمیت تاریخی و مسائل معماری، ایاصوفیه روی گسل‌های زمین‌لرزه ساخته شده است. یک زمین‌لرزه شدید می‌تواند به سازه آسیب برساند، بنابراین ساختمان نیازمند مرمت و تقویت مداوم است.

معماری ایاصوفیه

ایاصوفیه با ساختار عظیم خود هماهنگی میان معماری بیزانسی، موزاییک‌های مسیحی و عناصر اسلامی را به نمایش می‌گذارد. با تمام جزئیات و شکوه خود، سازندگان ایاصوفیه میراثی اسرارآمیز و ارزشمند برای جهان به جا گذاشته‌اند.

ساختمان در نگاه اول تقریباً مربعی به نظر می‌رسد، اما نیم‌گنبدهای بزرگ در شرق و غرب اثر سقف را امتداد داده و آن را مستطیلی جلوه می‌دهند. سه راهرو که با ستون‌ها از هم جدا شده‌اند در داخل بنا قرار دارد و در بالا گالری‌هایی دیده می‌شود. در دو سوی ساختمان نیز پایه‌های عظیم مرمری برای نگهداری گنبد قرار دارند. گنبد و سرستون‌ها از مهم‌ترین ویژگی‌های معماری بنا هستند.

گنبد عظیم به‌گونه‌ای طراحی شده که گویی از آسمان آویزان است. پنجره‌های نزدیک به هم در پایه گنبد باعث می‌شوند که گنبد سبک و معلق به نظر برسد. نور خورشید از این پنجره‌ها عبور کرده و بر موزاییک‌های طلایی می‌تابد و فضایی الهام‌بخش و روحانی در باسیلیکا ایجاد می‌کند.

سرستون‌ها نیز بسیار دیدنی هستند و معماری ایاصوفیه را منحصربه‌فرد می‌کنند. این سرستون‌ها ترکیبی از نظم کلاسیک ایونی، تغییرات سرستون‌های مرکب رومی و نوآوری بیزانسی هستند. برای مثال سرستون‌های سبدی نمونه‌ای ارزشمند از هنر دست محسوب می‌شوند. جزئیات تزئینی عظمت تکنیک‌های حجاری را نشان می‌دهد؛ سنگ‌ها به‌صورت عمیق تراشیده شده‌اند تا سایه‌هایی در پشت تزئینات گیاهی ایجاد شود.

علاوه بر این، در بخش‌های دیگر ساختمان نیز می‌توان این تکنیک‌های شگفت‌انگیز حجاری را مشاهده کرد. اینکه این تزئینات ظریف چگونه طی قرن‌ها سالم باقی مانده‌اند، همچنان شگفت‌انگیز است. بدون تردید مرمت‌ها و بازسازی‌ها همچنان ادامه دارند تا این بنا زنده بماند.

موزاییک‌های ایاصوفیه

تاریخ‌دانان هنر، موزاییک‌های زیبای این بنا را مهم‌ترین منبع برای شناخت وضعیت هنر موزاییک در دوره پس از پایان مناقشات شمایل‌شکنی در قرن‌های هشتم و نهم می‌دانند. متأسفانه به‌دلیل تخریب‌های ناشی از شمایل‌شکنی، موزاییک‌های اولیه ناشناخته باقی مانده‌اند. با بازگشت ارتدوکسی، موزاییک‌ها دوباره ظاهر شدند و در دوران باسیلیوس اول و کنستانتین هفتم رونق گرفتند.

بسیاری از موزاییک‌های ارزشمند در جریان جنگ صلیبی چهارم در سال 1204 برداشته شده یا به ونیز منتقل شدند. پس از تسلط عثمانی بر استانبول در سال 1453 و تبدیل کلیسا به مسجد، موزاییک‌ها بار دیگر با گچ پوشانده شدند تا تصاویر مسیحی پنهان شود و عناصر اسلامی جایگزین گردد. برادران فوساتی در جریان مرمت بنا این موزاییک‌ها را دوباره کشف کردند و از آن‌ها نسخه‌برداری نمودند، اما تا سال 1931 همچنان پوشیده باقی ماندند تا اینکه برنامه‌ای برای مرمت و بازیابی آن‌ها به رهبری توماس ویتمور آغاز شد.

مشهورترین موزاییک ایاصوفیه، موزاییک درِ امپراتوری است. این در تنها برای استفاده امپراتور بود و زمانی باشکوه‌ترین ورودی کلیسا به شمار می‌رفت. در این موزاییک، امپراتور لئو ششم با هاله‌ای بر سر در حال ادای احترام به مسیح دیده می‌شود که بر تختی جواهرنشان نشسته است. مسیح با دست راست خود امپراتور را برکت می‌دهد و در دست چپ کتابی با عبارت «صلح با شما باد. من نور جهان هستم» نگه داشته است. در دو سوی مسیح، چهره‌هایی در قاب‌های مدور دیده می‌شوند: یکی مریم مقدس و دیگری فرشته مقرب جبرئیل. این تصویر قدرت جاودان امپراتور و رعایای او را که از سوی مسیح برکت یافته‌اند نشان می‌دهد.

داخل ایاصوفیه چه چیزهایی وجود دارد؟

در ایاصوفیه از گنبد تا کف و دیوارها چیزهای زیادی برای دیدن وجود دارد. در داخل بنا ستون‌ها، درها، مرمرها و آثار مختلفی از تمدن‌های پیشین دیده می‌شود که قدمت برخی از آن‌ها به قرن پنجم پیش از میلاد بازمی‌گردد.

موزاییک‌ها بسیار باشکوه هستند و عظمت بنا باعث می‌شود انسان در برابر آن بسیار کوچک به نظر برسد. درِ بزرگ چوبی همان درِ امپراتوری است که همان‌طور که گفته شد تنها امپراتور و خانواده‌اش اجازه ورود از آن را داشتند. حتی گفته می‌شود این در از چوب کشتی نوح ساخته شده است.

موزاییک‌ها بازتابی از دوران بیزانس هستند. پس از تبدیل بنا به مسجد، این موزاییک‌ها با گچ پوشانده شدند. همین پوشش باعث شد که امروزه نیز با جزئیات طلایی در وضعیت بسیار خوبی باقی بمانند. یکی از موزاییک‌های مشهور، امپراتور لئو ششم را در حال زانو زدن در برابر مسیح نشان می‌دهد و دیگری تصویر مریم مقدس با نوزاد عیسی در آغوش اوست. همچنین چهار موزاییک سرافیم (فرشتگان نگهبان خدا با شش بال) در چهار گوشه زیر گنبد قرار دارند.

در گالری بالایی نیز دری مرمری وجود دارد که برای ورود و خروج به اتاق جلسات استفاده می‌شد. در طبقه بالا کتابخانه‌ای قرار دارد که به دستور سلطان محمود اول ساخته شده است. این اتاق مستطیلی است؛ نیمی از دیوارهای آن با مرمر و نیم دیگر با کاشی‌های ایزنیک تزئین شده است. بر دیوار شرقی یکی از زیباترین نمونه‌های «طغرای عثمانی» سلطان محمود اول دیده می‌شود.

مقبره‌های سلاطین عثمانی و اعضای خانواده آن‌ها نیز در بخش موزه‌ای ایاصوفیه قابل مشاهده است. از آنجا که ایاصوفیه میزبان سه سنت مذهبی مختلف بوده است—ابتدا باورهای دینی پاگانی، سپس مسیحیت ارتدوکس و در نهایت اسلام—این بنا جایگاهی منحصربه‌فرد در تاریخ ایمان بشر دارد.

افسانه‌های دیگری نیز وجود دارند که ایاصوفیه را رازآلودتر می‌کنند. گفته می‌شود تونل‌های زیرزمینی ایاصوفیه را به جزایر پرنس متصل می‌کنند. اینکه این داستان تا چه اندازه حقیقت دارد مشخص نیست، اما کشف این رازها و موارد دیگر در ایاصوفیه به عهده شماست.

Little Hagia Sophia چیست؟

Little Hagia Sophia کلیسایی است که در نزدیکی Blue Mosque قرار دارد و از نظر معماری شباهت‌هایی با ایاصوفیه بزرگ دارد، زیرا در دوره بیزانس و به دستور امپراتور بیزانسی ژوستینیان ساخته شده است.

نام کنونی آن در دوره عثمانی و پس از تبدیل شدن به مسجد انتخاب شد. سبک تزئینات عثمانی بیشترین تأثیر را بر طراحی داخلی آن گذاشته است. در گنبد دیگر خبری از تصاویر بیزانسی یا موزاییک‌های طلایی نیست، اما برخی عناصر زیبای قرن ششم همچنان در بخش‌هایی از مسجد باقی مانده‌اند؛ مانند سرستون‌های بیزانسی یا پلان هشت‌ضلعی نامنظم. با این حال، بازدید از Little Hagia Sophia تجربه‌ای جذاب از ترکیب معماری عثمانی و بیزانسی خواهد بود.