Zwiedzanie Hagia Sophia z przewodnikiem i wejściem bez kolejki do kasy

Wszystko o Hagia Sophia

Hagia Sophia to jedna z najczęściej odwiedzanych atrakcji w Stambule! Zachwyci Pana/Panią swoją wspaniałą architekturą, historią i wyjątkową atmosferą. Odkrywając Hagia Sophia, można poczuć, jak historia chrześcijaństwa i islamu przenikają się i współistnieją obok siebie.

Historia Hagia Sophia

Pierwsza Hagia Sophia została zbudowana jako bazylika z drewnianym dachem, kamiennymi ścianami i trzema nawami na ruinach Świątyni Artemidy, w układzie północ–południe, pod wpływem bizantyjskich architektów i uczonych, którzy odwiedzali kultury Wschodu. Według bizantyjskiego manuskryptu z IX wieku architektem pierwszej Hagia Sophia był Efratas. Choć dziś nie zachowały się pozostałości tej świątyni, uważa się, że pieczęcie Megale Ekklesia znajdujące się w magazynie Muzeum Hagia Sophia należały do tej pierwszej budowli.

Dach Hagia Sophia spłonął podczas powstania w 381 roku. Później, w wyniku kolejnego buntu w 404 roku, budowla została całkowicie zniszczona przez ogień. Na polecenie Teodozjusza II w 408 roku rozpoczęto budowę drugiej Hagia Sophia, a kościół został otwarty w 415 roku. Ta druga świątynia została zniszczona podczas powstania Nika w 532 roku.

Po tym powstaniu Hagia Sophia została zbudowana po raz trzeci i ostatni. Obecna budowla, która przetrwała do dziś, jest właśnie tą trzecią konstrukcją. Budowa rozpoczęła się w 532 roku, a świątynię otwarto w 537 roku. Według źródeł w dniu otwarcia Hagia Sophia cesarz Justynian wszedł do świątyni i, nawiązując do świątyni Salomona w Jerozolimie, powiedział: „O Salomonie! Przewyższyłem cię!”.

Okres rzymski i bizantyjski

Hagia Sophia była symbolem Bizancjum, którego stolicą był wówczas Stambuł (Konstantynopol). Obecną formę tej imponującej budowli wzniesiono ponownie z rozkazu cesarza Justyniana I jako największą katedrę świata. Świątynia została ukończona w VI wieku, choć jej powstanie wydawało się niemal niemożliwe. Do dziś słynie ze swoich bizantyjskich mozaik.

Percepcja jest niezwykle ważna – konstrukcja kopuły sprawiała na odwiedzających wrażenie, jakby była zawieszona wprost z nieba. Okna znajdują się bardzo blisko siebie i ozdobione są złotymi mozaikami. Gdy światło wpada przez okna i odbija się od złotych mozaik, tworzy niemal niebiańską, duchową atmosferę.

Przez kilka dekad Hagia Sophia znajdowała się pod kontrolą katolików, aż w XIII wieku Bizantyjczycy ponownie odzyskali miasto.

Okres osmański

Budynek odzwierciedla wszystkie religijne przemiany zachodzące na przestrzeni wieków za panowania kolejnych władców tych ziem. W 1453 roku, po podboju osmańskim, Hagia Sophia została przekształcona w meczet. Dodano wówczas wielki żyrandol, minaret oraz mihrab wskazujący kierunek Mekki. Dwa identyczne minarety po zachodniej stronie zostały prawdopodobnie zamówione przez Selima II lub Murada III i zbudowane przez słynnego osmańskiego architekta imperialnego Sinana w XVI wieku.

Okres Republiki Turcji

W 1934 roku prezydent Republiki Turcji, Mustafa Kemal Atatürk, zsekularyzował budynek, a w 1935 roku został on przekształcony w muzeum dla zwiedzających. Dziś budowla służy mieszkańcom Stambułu i odwiedzającym z całego świata jako miejsce modlitwy.

Kto przekształcił Hagia Sophia w meczet?

Ostatni rytuał prawosławny w Hagia Sophia odbył się 28 maja 1453 roku, aby podnieść na duchu armię bizantyjską. W nabożeństwie uczestniczyli dostojnicy oraz mieszkańcy miasta, w tym sam cesarz. Dzień później Fatih Sultan Mehmet, który po południu wkroczył do miasta, przybył do Hagia Sophia, zsiadł z konia i na chwilę wszedł do świątyni. Fatih Sultan Mehmet nakazał przekształcenie Hagia Sophia w meczet.

W okresie osmańskim, w XVI i XVII wieku, do Hagia Sophia dodano mihraby, ambonę oraz miejsce wygłaszania kazań. Najważniejszą zmianą w zewnętrznej części budowli było wzniesienie czterech minaretów. Prace renowacyjne rozpoczęte przez Fatih Sultan Mehmet były kontynuowane przez kolejnych sułtanów. Najważniejsze naprawy przeprowadzili szwajcarscy bracia Fossati w latach 1847–1849 na polecenie sułtana Abdülmecida. Jednym z istotnych dodatków z okresu osmańskiego była także biblioteka zbudowana przez sułtana Mahmuda I w 1739 roku pomiędzy dwoma filarami w południowej części budynku.

Hagia Sophia pełniła funkcję meczetu w Stambule do 1934 roku. 9 września 1934 roku państwowa gazeta Cumhuriyet ogłosiła, że Hagia Sophia stanie się muzeum. 21 listopada 1934 roku ustalono opłatę za wstęp w wysokości 10 kuruşów, a decyzja została zatwierdzona 24 listopada 1934 roku przez rząd. W 1985 roku Hagia Sophia została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. W 2020 roku ponownie stała się meczetem i obecnie jest otwarta dla modlących się.

Fakty o Hagia Sophia

• W języku greckim Sophia oznacza mądrość. W języku angielskim Hagia Sophia bywa również nazywana kościołem Świętej Mądrości.

• Choć istniały jeszcze dwa kościoły poświęcone Świętej Mądrości, jedynie Hagia Sophia przetrwała do dziś.

• Podczas przekształcania w meczet ołtarz, dzwony, naczynia liturgiczne i ikonostas zostały zasłonięte.

• Hagia Sophia została zaprojektowana przez matematyka, uczonego i fizyka.

• Kopuła Hagia Sophia jest ogromna – na świecie jedynie Panteon w Rzymie ma nieco większą kopułę.

• W 1935 roku pierwszy prezydent Turcji, Mustafa Kemal Ataturk, nakazał przekształcenie Hagia Sophia w muzeum.

• Hagia Sophia była inspiracją dla innych meczetów w Stambule, w tym Blue Mosque.

• W części przeznaczonej dla wiernych Hagia Sophia ma 40 okien, które słyną z niezwykłego, mistycznego światła.

• Przez 1000 lat Hagia Sophia była jednym z najważniejszych miejsc dla Kościoła prawosławnego.

• Hagia Sophia łączy w sobie wpływy chrześcijańskie i islamskie.

• Gdy Hagia Sophia była kościołem, w jej wnętrzu znajdował się 15‑metrowy srebrny ikonostas.

• Budowa kopuły Hagia Sophia była niezwykle trudna. Z powodu jej ciężaru ściany zaczęły odchylać się na zewnątrz, dlatego wzniesiono dodatkowe mury wzmacniające konstrukcję.

• Gdy Hagia Sophia została przekształcona w meczet przez sułtana Mehmeda II, wiele chrześcijańskich mozaik i fresków pokryto tynkiem, aby podkreślić elementy islamskie.

• Hagia Sophia jest tak ogromna, że można ją zobaczyć z wielu kilometrów.

• Przy wejściu do Hagia Sophia można zobaczyć kamienne kule armatnie używane przez Mehmeda Zdobywcę.

• Ze względu na znaczenie historyczne i kwestie architektoniczne Hagia Sophia została zbudowana na linii uskoku tektonicznego. Silne trzęsienie ziemi mogłoby zagrozić konstrukcji, dlatego budynek wymaga stałych prac konserwacyjnych i wzmocnień.

Architektura Hagia Sophia

Monumentalna struktura Hagia Sophia ukazuje harmonię architektury bizantyjskiej, chrześcijańskich mozaik i islamskich elementów dekoracyjnych. Dzięki wszystkim tym detalom twórcy Hagia Sophia pozostawili światu niezwykłe, mistyczne dziedzictwo.

Budynek może wydawać się niemal kwadratowy, jednak wielkie półkopuły po stronie wschodniej i zachodniej wydłużają linię dachu, sprawiając, że budowla wygląda na prostokątną. Wnętrze ma trzy nawy oddzielone kolumnami, z galeriami powyżej i potężnymi marmurowymi filarami podtrzymującymi kopułę. To właśnie kopuła oraz kapitele kolumn są najbardziej charakterystycznymi elementami budowli.

Kopuła jest ogromna i sprawia wrażenie, jakby była zawieszona w powietrzu. Okna u jej podstawy są rozmieszczone bardzo blisko siebie, co wizualnie sprawia wrażenie, że kopuła niemal nie dotyka konstrukcji budynku. Wąskie okna przepuszczają promienie słońca, które odbijają się od złotych mozaik, tworząc inspirującą i niemal boską atmosferę wewnątrz bazyliki.

Kapitele kolumn również zasługują na uwagę, ponieważ nadają architekturze Hagia Sophia wyjątkowy charakter. Są one odmianą klasycznego porządku jońskiego poprzez warianty rzymskiego kapitelu kompozytowego oraz wynalazki architektury bizantyjskiej. Na przykład tzw. kapitel koszowy jest doskonałym przykładem kunsztu rzemieślniczego. Dekoracyjne detale ukazują mistrzostwo techniki rzeźbiarskiej – kamień jest głęboko drążony, co tworzy cienie za roślinnymi ornamentami.

Podobne niezwykłe techniki rzeźbiarskie można zobaczyć także w innych częściach budowli. Trudno uwierzyć, że tak delikatne detale dekoracyjne przetrwały w tak dobrym stanie przez setki lat. Nie ma wątpliwości, że ciągłe renowacje i prace konserwacyjne pozwalają zachować budynek w dobrej kondycji.

Mozaiki Hagia Sophia

Historycy sztuki uważają piękne mozaiki budowli za główne źródło wiedzy o stanie sztuki mozaikowej w okresie po zakończeniu sporów ikonoklastycznych w VIII i IX wieku. Niestety najstarsze mozaiki są nieznane z powodu zniszczeń związanych z ikonoklazmem. Po przywróceniu ortodoksji mozaiki ponownie zaczęły przedstawiać znane postacie i rozwijały się szczególnie za panowania Bazylego I i Konstantyna VII.

Wiele wspaniałych mozaik zostało usuniętych lub wywiezionych do Wenecji podczas czwartej krucjaty w 1204 roku. W 1453 roku, po przejęciu Konstantynopola przez Osmanów i przekształceniu kościoła w meczet, mozaiki ponownie zakryto tynkiem, aby ukryć chrześcijańskie i prawosławne wizerunki; w ich miejsce pojawiły się elementy islamskie i architektoniczne. Mozaiki zostały odkryte przez braci Fossati podczas prac renowacyjnych, którzy wykonali ich kopie do dokumentacji. Jednak aż do 1931 roku pozostawały zakryte, kiedy rozpoczęto program restauracji i odsłaniania pod kierownictwem Thomasa Whittemore’a.

Najbardziej znaną mozaiką jest Mozaika nad Drzwiami Cesarskimi w Hagia Sophia. Drzwi te były przeznaczone wyłącznie dla cesarzy i stanowiły niegdyś najbardziej okazałe wejście do kościoła. Mozaika przedstawia cesarza Leona VI z aureolą nad głową, oddającego hołd Chrystusowi siedzącemu na ozdobnym tronie. Chrystus prawą ręką błogosławi cesarza, a w lewej trzyma księgę z napisem: „Pokój z wami. Ja jestem światłością świata”. Po obu stronach Chrystusa znajdują się postacie w medalionach – Jego Matka Maryja oraz Archanioł Gabriel. Obraz ten ma ukazywać ponadczasową władzę cesarza i jego poddanych błogosławionych przez Chrystusa.

Co znajduje się wewnątrz Hagia Sophia?

W Hagia Sophia jest bardzo wiele do zobaczenia – od ogromnej kopuły po podłogi i ściany. Wewnątrz znajdują się kolumny, drzwi, marmury oraz liczne artefakty z wcześniejszych cywilizacji sięgające V wieku p.n.e.

Mozaiki są zachwycające, a ogrom budowli sprawia, że odwiedzający czują się niezwykle mali. Masywne drewniane drzwi to tzw. Drzwi Cesarskie, przez które – jak wspomniano wcześniej – do bazyliki mogli wchodzić wyłącznie cesarz i jego rodzina. Istnieje również legenda, że zostały wykonane z drewna Arki Noego.

Mozaiki są wspaniałym świadectwem okresu bizantyjskiego. Po przekształceniu w meczet zostały pokryte tynkiem. Dzięki temu zachowały się dziś w doskonałym stanie, z widocznymi złotymi detalami. Jedna z najsłynniejszych przedstawia cesarza Leona VI klęczącego przed Chrystusem, a inna ukazuje Matkę Boską z Dzieciątkiem Jezus na kolanach. Na czterech pendentach podtrzymujących kopułę znajdują się także mozaiki czterech serafinów (aniołów stróżów Boga z sześcioma skrzydłami).

Na górnej galerii znajduje się również marmurowe przejście prowadzące do sal spotkań. Na wyższym poziomie mieści się biblioteka zbudowana na polecenie sułtana Mahmuda I. To prostokątne pomieszczenie, którego połowa ścian jest wyłożona marmurem, a druga połowa ozdobiona płytkami z Izniku. Na wschodniej ścianie znajduje się jeden z najpiękniejszych przykładów „Osmanlı tuğrası” – kaligraficznego podpisu sułtanów – należący do sułtana Mahmuda I.

W części muzealnej Hagia Sophia można również zobaczyć grobowce sułtanów osmańskich i członków ich rodzin. Ponieważ Hagia Sophia była związana z trzema religiami – najpierw z wierzeniami pogańskimi, następnie z chrześcijaństwem prawosławnym, a ostatecznie z islamem – zajmuje wyjątkowe miejsce w historii ludzkiej duchowości.

Istnieją też legendy, które dodają Hagia Sophia jeszcze więcej tajemniczości. Jedna z nich mówi o podziemnych tunelach łączących Hagia Sophia z Wyspami Książęcymi. Trudno powiedzieć, ile w tym prawdy – ale to kolejny powód, by odkryć to miejsce osobiście.

Czym jest Little Hagia Sophia?

Little Hagia Sophia to kościół położony w pobliżu Blue Mosque. Powstał w okresie bizantyjskim za panowania cesarza Justyniana i posiada wiele elementów architektonicznych podobnych do wielkiej Hagia Sophia.

Nazwa została nadana w okresie osmańskim, gdy budowla została przekształcona w meczet. Dekoracja w stylu osmańskim znacząco zmieniła jej wnętrze. Nie ma już tam bizantyjskich przedstawień ani złotych mozaik w kopule, jednak niektóre elementy z VI wieku przetrwały – na przykład bizantyjskie kapitele kolumn czy nieregularny ośmiokątny plan podłogi. Mimo to z pewnością można tu podziwiać wyjątkowe połączenie architektury osmańskiej i bizantyjskiej w Little Hagia Sophia.